HSE و بهداشت حرفه ای دانشگاه علوم پزشکی یزد( The Yazd Occupational Safety and Health&HSE)

                                                                                  

نوبت کاری در محیط کار  ( shiftwork )

 

 

 

 

نوبت کاری

 با وقوع انقلاب صنعتي و پيشرفت علم و تكنولوژي همچنين اختراع منابع روشنايي مصنوعي چهره زندگي انسان دگرگون شد و بتدريج جامعه اي 24 ساعته پديدار گرديد.  سازمانها بنا به دلايل اقتصادي، تكنولوژيكي و نيازهاي اجتماعي و خدماتي به كار شبانه روزي در 7 روز هفته روي آوردند.

نوبت كاري از عوامل زيان آور محيط كار در حيطه ارگونومي سازماني است و مي تواند از جنبه هاي گوناگون  اثراتي نامطلوب بر بهره وري  سازمان و همچنين كيفيت زندگي كاري انسان  تاثير بر تندرستي جسماني و رواني، ايمني و زندگي خانوادگي و اجتماعي  فرد نوبتکار برجاي گذارد.

 نوبت کاري:

هر نوع کاري که به طور منظم و معين در بيرون از دريچه زماني کار روزانه (7 صبح تا 6 بعدازظهر) انجام پذيرد را نوبت کاري گويند .

انواع نوبت کاري:

    ۱.  چرخشي

شيفت چرخشي رو به جلو (در جهت عقربه هاي ساعت) و شيفت  چرخشي رو به عقب كه عكس حالت اول انجام مي گيرد. که مي تواند بصورت چرخش سريع ( دو تا سه روز ) ، چرخش متوسط ( يک هفته) و چرخش کند

( دو تا سه هفته) براي هر شيفت کاري در نظر گرفته شود .

  ۲.    هفته فشرده کاري

نظام نوبت كاري كه در آن نوبت كاران در كمتر از پنج روز تقريبا مدت 40 ساعت كار مي كنند.در واقع طول مدت زمان کار در هر روز از 8 ساعت به 10 يا 12 ساعت افزايش مي يابد.

۳.      ثابت

در اينگونه موارد عده اي دائماً در نوبت شبانه و يا  عصر مشغول فعاليت مي باشند .

 

نکات مديريتي كه مي بايست در برنامه نوبت کاري مورد نظر قرار گيرد:

1.      انتخاب مناسب نوبتکاران

افرادي كه قادر به انطباق با نوبت كاري نيستند نبايد در برنامه هاي نوبت کاري انتخاب گردند. عوامل فردي که به احتمال زياد علل ايجاد عدم انطباق با نوبت کاري مي باشد شامل :

o افرادي كه در اواخر دوران ميانسالي هستند (سن بالاي 50 سال)

o افراد بامدادگرا

o افرادي داراي الگوي خواب ثابت و منظم

o افرادي كه طبق عادت داراي خواب طولاني هستند

o افرادي که بنا به دلايل اقتصادي داراي شغل دوم و سوم هستند

o افرادي داراي پيشينه اختلالات خواب ، ناراحتي هاي گوارشي ، استعمال دخانيات

o افراد مبتلا به بيماري هاي قلبي ، قند ، صرع و بيماريهاي رواني

توجه: تشخيص موضوعات و مشکلات پزشکي فوق الذکر از طريق کمسيو نهاي پزشکي که بدين منظور از سوي مراکز بهداشت و درمان نفت برگزار مي گردد، مي باشد .

2.      آموزش

داشتن نگرش صحيح در مورد نوبت كاري وآموزش كاركنان نوبت كار جهت تطابق با نوبتكاري  باعث جلوگيري از هرز رفتن سرمايه و افزايش بهره وري مي شود. زيرا عدم رضايتمندي و انطباق در بين نوبت كاران سبب افزايش ميزان غيبت از كار و تغيير شغل مي گردد.

اين برنامه هاي آموزشي مي تواند شامل موارد ذيل باشد :

v     اصول بهداشت خواب براي نوبت كاران

v     رژيم و برنامه غذايي نوبت كاران

v     نقش خانواده نوبت كاردر كاهش عوارض ناشي از آن و مشاركت آنان در برنامه ها

v   چگونگي به حداقل رساندن اثرات خستگي ناشي از نوبت كاري و  تكنيك هاي فردي براي مقابله با خستگي و راهكارهاي عملي براي حفظ هوشياري در حين كار

3. ارائه خدمات باليني

ارائه خدمات باليني  در شرکت با حضور کادر پزشکي و  مددکاران اجتماعي  واقف بر مشکلات  و رهيافت‌هاي ناشي از نوبت کاري براي کارکنان نوبت کار بسيار مفيد مي باشد .زيرا اين مراکز قادر خواهند بود مشکلات زيستي ، خانوادگي ، اجتماعي و.. ناشي از نوبت کاري را تا حد زيادي مرتفع ساخته و بعنوان مراکز اطلاع رساني در زمينه رهيافت هاي نوبت کاري عمل کرده و تنش هاي ناشي از آنرا کاهش دهد.

4.کاهش ميزان نور خيره كننده

خيره شدن چشم، از نور زياد و نامناسب ناشي مي شود. تشعشعات صفحات نمايشگر و رايانه و خيرگي چشم بر اثر آن باعث افزايش فشار به چشم شده و با ايجاد خستگي ارتباط مستقيم دارد. طراحي سيستم روشنايي مناسب در به حداقل رساندن خيرگي  موثر است.

5. کاهش ميزان سر وصداي اضافي

صداي مكالمات، تجهيزات و وسايل ارتباطي باعث افزايش استرس مي شود و اين عامل، ارتباطي مستقيم با خستگي ناشي از نوبت كاري دارد. که مي بايست صداي اضافي و ناخواسته از محيط کار حذف و يا کنترل گردد.

 

6.پخش موسيقي  مجاز

گفتگو با همكاران و نواي موسيقي باعث تحريك كارگران شده و به بيدار ماندن آنها در شب كمك مي كند.

7.ايجاد محيط کار خنك

كاهش دما باعث حفظ تمركز حواس و بالا رفتن عملكرد شناختي در شب مي شود .اتاق هاي گرم و گرفته باعث ايجاد حس خواب آلودگي به ويژه در شب مي شود. براي جلوگيري از اين حالت کارکنان نوبت کار نياز به هواي تازه كافي و امكان تنظيم دماي اتاق دارند.

8.ايجاد امكان تغيير حالت بدني براي نوبت کاران

كار با سيستم هاي داراي صفحه نمايشگر ايجاب مي كند كه اپراتورها براي مدتي طولاني در يك حالت بنشينند، هر چند چنين كاري ممكن است خستگي فيزيكي نداشته باشد، با اين حال كار نشسته جريان خون را كند كرده، باعث خستگي و خواب آلودگي مي شود و خستگي ناشي از نوبت كاري را افزايش مي دهد.

9.ايجاد امكان نرمش فيزيكي

فضاهاي انجام نرمش به کارکنان نوبت کار فرصت تحريك جريان خون و حفظ تمركز حواس را مي دهند. البته مي بايست اين فضا ها حتي المقدور نزديک به محل کار کارکنان نوبت کار باشد .

10.فراهم نمودن امكان چرت

فضاي آرام و مجزا كه در آن کارکنان نوبت کار بتوانند استراحتي30-20 دقيقه اي بكنند به جلوگيري از چرت زدن آنان در حين کار كمك مي كند.

11.استفاده از نور درخشان

تامين نور بيشتر براي كارکنان نوبت کار در  هنگامي كه خستگي آنها افزايش مي يابد كمك مي كند تا سطح هوشياري خود را مانند روز حفظ كنند  و از خواب آلودگي جلوگيري  نمايد  که به اين منظور مي بايست از نور درخشان در طراحي محيط هاي کار، در حين شيفت شبانه، استفاده گردد. لازم به ذکر است براي تنظيم مجدد ساعت بيولوژيكي و متوقف ساختن ترشح هورمون ملاتونين كه باعث خواب آلودگي مي شود نور  LUX 1000 يا بيشتر مورد نياز است.

12.ايجاد محيط مناسب جهت صرف غذا در شيفت شب

 

 

 

ج ) كنترل هاي فردي ( نوبت كار)

شرکت مي بايست کارکنان نوبت کار را آموزش دهد تا اقدامات فردي زير را انجام دهند:

1.      جبران كمبود خواب

استفاده از استراحت هاي كاري برنامه ريزي شده و مرخصي هاي استحقاقي، براي جبران كمبود خواب

2.      چرت كوتاه قبل از شب كاري

چرت45-30 دقيقه اي قبل از شروع شيفت شب باعث افزايش چشمگير هوشياري حين كار خواهد شد.

3.      رعايت بهداشت خواب شامل:

حفظ عادت هاي خواب خوب. اين امر شامل داشتن خواب روزانه 8-6 ساعت و عدم جايگزيني چرت به جاي دوره خواب معمول در خانه است.

نظم دادن به برنامه خواب. ساعت رفتن به رختخواب همه روزه ساعتي خاص باشد (اين امر باعث تنظيم ساعت بيولوژيك بدن مي شود) و هم چنين طول زمان خواب يكسان پيش بيني گردد.

4.      فراهم سازي مقدمات و  محيط مناسب  براي خواب که مي تواند شامل :[1][1]

-  اطاقي تاريك و آرام به منظور جلوگيري از هر گونه عامل بر هم زننده خواب

-  استفاده ازپرده هاي ضخيم براي پنجره ها براي جلوگيري از نفوذ نور و صداي ناخواسته.

-   مسواک زدن ، حمام کردن ، و پوشيدن لباس خواب

-  نصب صداگير با ضريب عايقي بالا در اتاق خواب براي جلوگيري از انتقال صدا از طريق ديوارها

5.       استفاده از روش هاي استراحت و تمركز و نرمش روزانه جهت رفع استرس و خستگي بدن و خواب آسانتر

6.       استفاده از رژيم غذايي مناسب 

رژيم غذايي مناسب و متعادل براي حفظ ذهني هوشيار درحين كار و بهبود كيفيت خواب ضروري است.

6-1- اجتناب از خوردن غذاهاي پر ادويه و چرب چون باعث ايجاد مشكل براي معده و اختلال در خواب مي‌شوند.

6-2-در صورت عادت نوشيدن چند فنجان قهوه مي تواند باعث بالا رفتن هوشياري و چالاکي شود.البته مهم است که کافئين پيش از ساعت 3 بامداد مصرف شود تا در زمان خواب فرد شب کار در جريان خون وي باقي نماند.



 

نکات مديريتي كه مي بايست در برنامه نوبت کاري مورد نظر قرار گيرد:

1.      انتخاب مناسب نوبتکاران

افرادي كه قادر به انطباق با نوبت كاري نيستند نبايد در برنامه هاي نوبت کاري انتخاب گردند. عوامل فردي که به احتمال زياد علل ايجاد عدم انطباق با نوبت کاري مي باشد شامل :

o افرادي كه در اواخر دوران ميانسالي هستند (سن بالاي 50 سال)

o افراد بامدادگرا

o افرادي داراي الگوي خواب ثابت و منظم

o افرادي كه طبق عادت داراي خواب طولاني هستند

o افرادي که بنا به دلايل اقتصادي داراي شغل دوم و سوم هستند

o افرادي داراي پيشينه اختلالات خواب ، ناراحتي هاي گوارشي ، استعمال دخانيات

o افراد مبتلا به بيماري هاي قلبي ، قند ، صرع و بيماريهاي رواني

توجه: تشخيص موضوعات و مشکلات پزشکي فوق الذکر از طريق کمسيو نهاي پزشکي که بدين منظور از سوي مراکز بهداشت و درمان نفت برگزار مي گردد، مي باشد .

2.      آموزش

داشتن نگرش صحيح در مورد نوبت كاري وآموزش كاركنان نوبت كار جهت تطابق با نوبتكاري  باعث جلوگيري از هرز رفتن سرمايه و افزايش بهره وري مي شود. زيرا عدم رضايتمندي و انطباق در بين نوبت كاران سبب افزايش ميزان غيبت از كار و تغيير شغل مي گردد.

اين برنامه هاي آموزشي مي تواند شامل موارد ذيل باشد :

v     اصول بهداشت خواب براي نوبت كاران

v     رژيم و برنامه غذايي نوبت كاران

v     نقش خانواده نوبت كاردر كاهش عوارض ناشي از آن و مشاركت آنان در برنامه ها

v   چگونگي به حداقل رساندن اثرات خستگي ناشي از نوبت كاري و  تكنيك هاي فردي براي مقابله با خستگي و راهكارهاي عملي براي حفظ هوشياري در حين كار

3. ارائه خدمات باليني

ارائه خدمات باليني  در شرکت با حضور کادر پزشکي و  مددکاران اجتماعي  واقف بر مشکلات  و رهيافت‌هاي ناشي از نوبت کاري براي کارکنان نوبت کار بسيار مفيد مي باشد .زيرا اين مراکز قادر خواهند بود مشکلات زيستي ، خانوادگي ، اجتماعي و.. ناشي از نوبت کاري را تا حد زيادي مرتفع ساخته و بعنوان مراکز اطلاع رساني در زمينه رهيافت هاي نوبت کاري عمل کرده و تنش هاي ناشي از آنرا کاهش دهد.

4.کاهش ميزان نور خيره كننده

خيره شدن چشم، از نور زياد و نامناسب ناشي مي شود. تشعشعات صفحات نمايشگر و رايانه و خيرگي چشم بر اثر آن باعث افزايش فشار به چشم شده و با ايجاد خستگي ارتباط مستقيم دارد. طراحي سيستم روشنايي مناسب در به حداقل رساندن خيرگي  موثر است.

5. کاهش ميزان سر وصداي اضافي

صداي مكالمات، تجهيزات و وسايل ارتباطي باعث افزايش استرس مي شود و اين عامل، ارتباطي مستقيم با خستگي ناشي از نوبت كاري دارد. که مي بايست صداي اضافي و ناخواسته از محيط کار حذف و يا کنترل گردد.

 

6.پخش موسيقي  مجاز

گفتگو با همكاران و نواي موسيقي باعث تحريك كارگران شده و به بيدار ماندن آنها در شب كمك مي كند.

7.ايجاد محيط کار خنك

كاهش دما باعث حفظ تمركز حواس و بالا رفتن عملكرد شناختي در شب مي شود .اتاق هاي گرم و گرفته باعث ايجاد حس خواب آلودگي به ويژه در شب مي شود. براي جلوگيري از اين حالت کارکنان نوبت کار نياز به هواي تازه كافي و امكان تنظيم دماي اتاق دارند.

8.ايجاد امكان تغيير حالت بدني براي نوبت کاران

كار با سيستم هاي داراي صفحه نمايشگر ايجاب مي كند كه اپراتورها براي مدتي طولاني در يك حالت بنشينند، هر چند چنين كاري ممكن است خستگي فيزيكي نداشته باشد، با اين حال كار نشسته جريان خون را كند كرده، باعث خستگي و خواب آلودگي مي شود و خستگي ناشي از نوبت كاري را افزايش مي دهد.

9.ايجاد امكان نرمش فيزيكي

فضاهاي انجام نرمش به کارکنان نوبت کار فرصت تحريك جريان خون و حفظ تمركز حواس را مي دهند. البته مي بايست اين فضا ها حتي المقدور نزديک به محل کار کارکنان نوبت کار باشد .

10.فراهم نمودن امكان چرت

فضاي آرام و مجزا كه در آن کارکنان نوبت کار بتوانند استراحتي30-20 دقيقه اي بكنند به جلوگيري از چرت زدن آنان در حين کار كمك مي كند.

11.استفاده از نور درخشان

تامين نور بيشتر براي كارکنان نوبت کار در  هنگامي كه خستگي آنها افزايش مي يابد كمك مي كند تا سطح هوشياري خود را مانند روز حفظ كنند  و از خواب آلودگي جلوگيري  نمايد  که به اين منظور مي بايست از نور درخشان در طراحي محيط هاي کار، در حين شيفت شبانه، استفاده گردد. لازم به ذکر است براي تنظيم مجدد ساعت بيولوژيكي و متوقف ساختن ترشح هورمون ملاتونين كه باعث خواب آلودگي مي شود نور  LUX 1000 يا بيشتر مورد نياز است.

12.ايجاد محيط مناسب جهت صرف غذا در شيفت شب

 

 

 

ج ) كنترل هاي فردي ( نوبت كار)

شرکت مي بايست کارکنان نوبت کار را آموزش دهد تا اقدامات فردي زير را انجام دهند:

1.      جبران كمبود خواب

استفاده از استراحت هاي كاري برنامه ريزي شده و مرخصي هاي استحقاقي، براي جبران كمبود خواب

2.      چرت كوتاه قبل از شب كاري

چرت45-30 دقيقه اي قبل از شروع شيفت شب باعث افزايش چشمگير هوشياري حين كار خواهد شد.

3.      رعايت بهداشت خواب شامل:

حفظ عادت هاي خواب خوب. اين امر شامل داشتن خواب روزانه 8-6 ساعت و عدم جايگزيني چرت به جاي دوره خواب معمول در خانه است.

نظم دادن به برنامه خواب. ساعت رفتن به رختخواب همه روزه ساعتي خاص باشد (اين امر باعث تنظيم ساعت بيولوژيك بدن مي شود) و هم چنين طول زمان خواب يكسان پيش بيني گردد.

4.      فراهم سازي مقدمات و  محيط مناسب  براي خواب که مي تواند شامل :[2][1]

-  اطاقي تاريك و آرام به منظور جلوگيري از هر گونه عامل بر هم زننده خواب

-  استفاده ازپرده هاي ضخيم براي پنجره ها براي جلوگيري از نفوذ نور و صداي ناخواسته.

-   مسواک زدن ، حمام کردن ، و پوشيدن لباس خواب

-  نصب صداگير با ضريب عايقي بالا در اتاق خواب براي جلوگيري از انتقال صدا از طريق ديوارها

5.       استفاده از روش هاي استراحت و تمركز و نرمش روزانه جهت رفع استرس و خستگي بدن و خواب آسانتر

6.       استفاده از رژيم غذايي مناسب 

رژيم غذايي مناسب و متعادل براي حفظ ذهني هوشيار درحين كار و بهبود كيفيت خواب ضروري است.

6-1- اجتناب از خوردن غذاهاي پر ادويه و چرب چون باعث ايجاد مشكل براي معده و اختلال در خواب مي‌شوند.

6-2-در صورت عادت نوشيدن چند فنجان قهوه مي تواند باعث بالا رفتن هوشياري و چالاکي شود.البته مهم است که کافئين پيش از ساعت 3 بامداد مصرف شود تا در زمان خواب فرد شب کار در جريان خون وي باقي نماند.


[1][1] در مورد نکات و توصیه های بالا خانواده نقش کلیدی در قبال فرد نوبت کار ایفا می کند که همان حفاظت وی در برابر عوامل مزاحم هنگام خواب می باشد . خانواده می بایستی نگرش و رفتاری را اتخاذ کند که در آن خواب نوبت کار همانند سایر افراد جامعه ، حمایت شده و از هر گونه اغتشاش و عامل مزاحمی بدور باشد.

[2][1] در مورد نکات و توصیه های بالا خانواده نقش کلیدی در قبال فرد نوبت کار ایفا می کند که همان حفاظت وی در برابر عوامل مزاحم هنگام خواب می باشد . خانواده می بایستی نگرش و رفتاری را اتخاذ کند که در آن خواب نوبت کار همانند سایر افراد جامعه ، حمایت شده و از هر گونه اغتشاش و عامل مزاحمی بدور باشد.

 

 

نوبت كاري از جمله پديده هاي اجتماعي است كه ريشه در تاريخ انسان دارد و امروزه نيز به دلايل اقتصادي و تكنولوژيك وجود دارد . پديده نوبت كاري در بسياري از صنايع و كارخانجات نظير صنعت نفت ، نيروگاهها ، فولاد و ذوب آهن و بطور كلي هر صنعتي كه در آن سرمايه گذاري اقتصادي سنگيني شده است و همچنين در برخي مشاغل خدماتي مثل پزشكي ، پرستاري ، آتش نشاني ، نيروي انتظامي ، خدمات آب ، برق ، تلفن و ... وجود دارد و افراد در اين نوع مشاغل بطور شبانه روزي در حال فعاليت هستند . اين افراد مجبورند در روز كه جامعه فعال است در خواب باشند و شب كه جامعه در خواب بسر مي برد بيدار بوده و به فعاليت مشغول باشند .

طبق آمارهاي منتشره 25% از كل نيروي كار با پديده نوبت كاري مواجه هستند . با افزايش روزافزون جمعيت و نياز به خدمات و صنعتي شدن جوامع ، نوبت كاري بطور مستمر افزايش خواهد يافت . با توجه به اثراتي كه نوبت كاري بر روي سلامتي و ايمني كاركنان دارد و مي تواند در توليد و بهره وري نيز تاثير گذار باشد بررسي و توجه به اين مشكلات ضروري بنظر مي رسد . اين مقاله كارفريان ، سرپرستان ، اعضاي كميته ايمني و بهداشتكار و كاركنان را كمك مي كند تا بدانند :

 

- نوبت كاري چيست ؟

- نوبت كاري چطور مي تواند بر روي كاركنان اثر بگذارد ؟

- خطرات نوبت كاري چيست ؟

- چطور مي توان خطرات نوبت كاري را كنترل نمود ؟

 

 

نوبت كاري چيست ؟

منظور از نوبت كاري هر نوع كاري است كه در خارج از ساعت معمول كار روزانه ( 7 صبح الي 6 بعد از ظهر ) انجام شود و شامل :

- شيفت هاي ثابت شب ، شيفت هاي ثابت ديگر ( از قبيل شيفت عصر ) و يا شيفت هاي كه قبل از 6 صبح شروع مي شود .

- شيفت هاي چرخشي كه زمان كار از روز به عصر يا از روز به شب تغيير يابد كه اين ممكن است بصورت هفتگي يا ماهيانه باشد .

- شيفت هاي فشرده هفتگي

نوبت كاري چطور مي تواند بر روي كاركنان اثر بگذارد ؟

مغز انسان داراي ساعت بيولوژيكي ( ساعت زيستي ) است كه وظايف فيزيولوژيكي بدن را تنظيم مي كند كه بصورت چرخه اي نوسان مي كنند . مطالعات نشان مي دهد كه وظايف فيزيولوژيكي بدن از قبيل دماي بدن ، توليد هورمون ، ضربان قلب ، فشار خون ، فعاليت هاي گوارشي ، چرخه بيداري و خواب همه داراي چرخه 24 ساعته هستند كه به اين چرخه ريتم سيركادين گفته مي شود كه به ما مي گويد چه وقت بيدار شويم و چه وقت بخوابيم ( تاريكي و روشنائي نقش مهمي در تنظيم اين ريتم هاي سيركادين دارد ) . بطور معمول تاريكي شب تغييراتي را در بدن ايجاد مي كند كه منجر به خواب مي شود يعني فشارخون ، ميزان ضربان قلب ، ميزان تنفس ، دماي بدن و فعاليت هاي گوارشي پايين مي آيد ولي روشنائي روز باعث بالا رفتن ريتم هاي سيركادين مي گردد .

مثالهاي از ريتم هاي سيركادين بدن در زير آمده است :

1 - درجه حرارت بدن در ساعت 5 بامداد كمترين مقدار و در ساعت 9 بعد از ظهر بالاترين مقدار را دارد .

2 - آهنگ چرخه 24 ساعته در هورمون كورتيزول ( هورمون بيدار كننده ) بدين گونه است كه تراكم آن در خون هنگام صبح به بيشترين مقدار خود مي رسد و هنگام شب به كمترين مقدار

3 - هورمون ملاتونين عكس حالت فوق را نشان مي دهد يعني هنگام شب بيشترين تراكم را در خون دارد و بامدادان كمترين تراكم

وقتي كه فرد بصورت شيفت چرخشي كار مي كند مجبور است چرخه خواب و بيداري خود را براي شيفتي كه در آن كار مي كند تنظيم نمايد ولي با وجود اين ، ريتم هاي ديگر سيركادين بصورت آني با شيفت تنظيم نمي شوند و يك هفته يا بيشتر طول مي كشد تا با چرخه جديد بيداري و خواب تنظيم شوند . ( دستگاه سيركادين هنگام تغيير نوبت كاري از روزكاري ، براي تطابق كامل ممكن است به دو يا سه هفته شب كاري مدوام و پيوسته نياز داشته باشد ) . چگونگي تنظيم ريتم هاي سيركادين با يك چرخه جديد خواب و بيداري بستگي به فاكتورهاي دروني از قبيل سن ، جنس ، سلامت جسمي و همچنين به فاكتورهاي بيروني از قبيل الگوي شيفت ، بار كاري ، محيط اجتماعي و خانوادگي دارد .

شيفت هاي چرخشي شب باعث اختلال در ريتم هاي سيركادين مي گردد بطوري كه ما سعي مي كنيم در مدت شب بيدار و فعال بمانيم وقتي كه ريتم هاي سيركادين پايين است و سعي مي كنيم در مدت روز بخوابيم وقتي كه ريتم هاي سيركادين بالاست وقتي اين عمل اتفاق مي افتد ما مي توانيم دچاركمبود خواب و ناراحتيهاي گوارشي بشويم . كمبود خواب منجر به خستگي ، تحريك پذيري ، بيحالي ، كاهش كارائي و كاهش تمركز حواس مي گردد و همچنين مي تواند ميزان ريسك حوادث و آسيب ها را بالا ببرد . تحقيقات بر روي حوادث نشان مي دهد كه كه ميزان حوادث و آسيب ها درميان افراد شب كار به علت كسري خواب و پايين بودن ريتم هاي سيركادين بيشتر از افراد روز كار است .

اگر چه اثرات نوبت كاري روي ريتم سيركادين را نمي توان بطور كامل حذف كرد ولي مي توان از طريق كنترل سازماني و كنترل فردي اين اثرات را كاهش داد .

 

خطرات نوبت كاري

الف - خطرات بهداشتي

ب - مشكلات خانوادگي و اجتماعي

ج - پيامدهاي ايمني و اثر بر روي عملكرد شغلي

 

خطرات بهداشتي

1 - اثر بر روي خواب :

بررسي ها نشان مي دهد كه حدود 62% افراد نوبت كار از اختلال خواب رنج مي برند و از شايعترين شكايت افراد نوبت كار مي باشد . افراد بالغ بطور متوسط 7 الي 5/7 ساعت در طي شبانه روز به خواب احتياج دارند . مدت خواب پس از شيفت شب 15 الي 20% كاهش مي يابد و از طرفي تقريبا نيمي از افراد شب كار در خواب رفتن يا ادامه خواب دچار مشكل مي شوند بنابراين نوبت كاري هم روي مدت خواب و هم روي كيفيت خواب تاثير مي گذارد . مسئله ديگر در مورد مختل شدن خواب روزانه افراد شب كار ، ناشي از عوامل محيطي به خصوص سروصداي محيط ميباشد .

عادت به چرت زدن مشكل ديگر افراد نوبت كار مي باشد كه اين مسئله نيز حاكي از ناكافي بودن ميزان خواب ميباشد . بطور كلي تحقيقات نشان مي دهد افراد نوبت كار نسبت به كارگران روزكار بطور متوسط در هر هفته 5 الي 7 ساعت كسري خواب دارند . بنابراين از آنجا كه سيستم عصبي مركزي حساس ترين عضو نسبت به محروميت از خواب ميباشد و خواب براي تجديد قوا لازم است محروميت از خواب در افراد شب كار مي تواند روي ايمني ، سلامتي و در نتيجه كارائي افراد تاثير مهمي داشته باشد كه پيامدهاي آن غير از افراد نوبت كار ، متوجه كل جامعه مي شود .

 

2- مشكلات گوارشي :

تحقيقات نشان مي دهد كه اختلالات گوارشي در ميان افراد نوبت كار شايع بوده و علت آن پيروي عمل هضم از ريتم سيركادين مي باشد . نوبت كاري مي تواند با الگوهاي منظم غذا خوردن و هضم غذا ، در اثر تغيير زمان كار و زمان خواب تداخل نمايد كه منجر به تهوع ، زخم هاي گوارشي ، يبوست ، كوليت و ... مي گردد . همچنين فاكتورهاي ذيل نيز مي تواند به اختلالات گوارشي در ميان افراد نوبت كار كمك نمايد كه عبارت است از :

- صرف غذاي بيشتر يا كمتر در شب

- مصرف خوراك مختصر ( مثلا ساندويج ) حاوي چربي بالا در شب

- دسترسي كمتر به مواد غذائي در شب

- پايين بودن عمل هضم و ساير فعاليت هاي بدن در شب

- مصرف الكل ، قهوه يا استعمال سيگار

 

3 - مشكلات قلبي و عروقي :

بررسي ها نشان مي دهد كه بيماريهاي قلبي و عروقي و حملات قلبي در ميان افراد نوبت كار نسبت به افراد روزكار بيشتر ديده مي شود . بيماريهاي قلبي و عروقي در افراد نوبت كار فقط مربوط به عادت غذائي نامناسب نمي باشد بلكه كمبود خواب ، افزايش استرس ( در اثر تغيير شيفت از روز به شب ، ساعت كار طولاني ، بار كاري بالا و برنامه هاي كاري غيرمنظم ) ، افزايش فشار خون ، استعمال سيگار و كاهش فعاليت هاي فيزيكي بدن نيز مي تواند به بيماريهاي قلبي و عروقي كمك نمايد .

 

4 - پيامدهاي روحي و رواني :

شكايت هاي روحي و رواني ، تحريك پذيري ، افسردگي ، استرس و اختلال در روابط اجتماعي از جمله پيامدهاي روحي و رواني ناشي از تداخل شيفت كاري با زندگي اجتماعي و خانوادگي و همچنين محروميت از خواب در افراد نوبت كار مي باشد .

 

5 - مصرف الكل و دارو :

مطالعات نشان مي دهد كه مصرف الكل ، كافئين و نيكوتين در افراد نوبت كار نسبت به افراد روز كار بيشتر مي باشد . كارگران نوبت كار ممكن است جهت بيدار ماندن در شب از اين مواد استفاده كنند و همچنين بررسي ها نشان مي دهد كه مصرف داروهاي آرامبخش در افراد نوبت كار بيشتر است .

 

6 - ريسك تماس با خطرات فيزيكي ، شيميائي ، بيولوژيكي و ...

افرادي كه در شيفت هاي طولاني مدت كار مي كنند ممكن است در تماس طولاني با مواد شيميائي ،بيولوژيكي ، صدا ، ارتعاش و حرارت زياد باشند كه اين خطرات مي تواند سلامتي افراد را مورد تهديد قرار دهد .

 

 

7 - اثر روي بارداري :

مطالعات محدودي در اين زمينه صورت گرفته كه شيفت هاي چرخشي و برنامه هاي كاري غيرمنظم ممكن است روي بارداري نيز اثر بگذارد .

 

8 - بيماريهاي ديگر :

افراد نوبت كاري كه سابقه آسم ، ديابت ، صرع و افسردگي دارند بيماريشان ممكن است در اثر نوبت كاري تشديد شود .

 

مشكلات اجتماعي و خانوادگي :

شيفت كاري مي تواند بر روي زندگي خانوادگي اثرات منفي داشته باشد و زندگي اجتماعي را مختل نمايد به خصوص وقتي برنامه شيفت كاري طوري باشد كه فرد در اواخر بعد از ظهر و عصر از خانه دور باشد و مطالعات مختلف نشان مي دهد كه ميزان اختلالات زناشوئي و طلاق در بين كاركنان نوبت كار بيشتر است . 

 

پيامدهاي ايمني و اثر بر روي عملكرد شغلي :

اگر تعداد حوادثي كه در نوبت هاي مختلف اتفاق مي افتد بصورت درصدي از تعداد نيروي انساني حاضر در محيط كار بيان شود ، مشخص مي گردد كه نوبت شب داراي بالاترين ميزان حادثه است . اين نكته مشخص مي سازد كه آنچه در درجه اول عامل خطر در محيط كار است وجود فرد نوبت كار تطابق نيافته است و در اين مورد محيط پيرامون فرد در درجه دوم اهميت دارد .

يكي از رخدادهاي فاجعه آميز صنعتي ، حادثه نيروگاه اتمي تري مايل آيلند ( 1979 ) در آمريكاست كه كل جامعه را تهديد كرد . سرچشمه اين حادثه را مي توان به خطاهاي انساني مربوط دانست كه اپراتور نوبت كار خسته در اواسط شيفت  مرتكب شده بود . حوادث ديگر نيز عللي مشابه داشتند و در اغلب موارد مي توان ساعات كار غيرمتعارف و عدم تطابق دستگاه سيركادين را مورد سرزنش قرار داد .

نوبت كاران تطابق نيافته مي توانند به طرق مختلف عامل خطر براي خود و سايرين باشند . اولين عامل ، خواب آلودگي حين كار است . خواب آلودگي هنگام كار ممكن است باعث بي توجهي به علائم هشدار دهنده و يا بروز واكنش نامناسب در برابر هشدار دريافت شده گردد . كاهش عملكرد شغلي فرد نوبت كار دومين عاملي است كه مي تواند باعث شود تا وي به عنوان عامل بالقوه خطر مطرح گردد . هر چند ممكن است افراد خواب آلود نباشند اما احتمال دارد كه از كاهش كارائي رنج برند . اين امر امكان بروز و آسيب آنان را به دليل ماهيت بحراني وظيفه محوله فراهم مي سازد

 

چطور مي توان خطرات نوبت كاري را كنترل نمود ؟

- كنترل سازماني

- انتخاب صحيح برنامه شيفت كاري

- طراحي مناسب محيط كار

- آموزش كاركنان

 

كنترل سازماني :

1 – حدالامكان از برنامه هاي شيفت كاري اجتناب شود يا شيفت كاري فقط براي مشاغل ضروري در نظر گرفته شود .

2 - بار كاري را بايستي طوري سازماندهي نمود كه كارهاي دشوار و خطرناك در اوايل شيفت انجام گيرد .

3 - از انجام كارهاي خطرناك در شروع شيفت صبح خيلي زود خودداري شود .

4 – در شيفت شب يا عصر حتي الامكان برنامه كاري را طوري تنظيم نمود كه قسمت خسته كننده و يكنواخت آن در آغاز شيفت شب و قسمت جالب تر و متنوع تر آن در پايان شيفت كاري صورت پذيرد .

5 - نظارت و سرپرستي كافي مخصوصا براي كارهاي خطرناك كه احتمال حوادث در آنها بيشتر است وجود داشته باشد ( نظارت در ساعت بين 30/3 الي 30/5 صبح خيلي مهم است زيرا احتمال حوادث در اين ساعت بيشتر و عملكرد شغلي پايين است ) .

6 - نظارت كافي بر روي كاركنان بي تجربه صورت گيرد تا كارشان را بطور ايمن انجام دهند .

7 - مطمئن شويد كه افراد نوبت كار به مواد غذائي دسترسي داشته باشند ( غذاي شب بايستي سبك ، مغذي و سهل الهضم باشد ) .

8 - زمان هاي استراحت كوتاه مدت بين كاري و همچنين زماني را براي صرف غذا در شب در نظر بگيريد .

9 - روشهاي مقابله با وضعيت هاي اضطراري را براي كاركنان بصورت عملي ياد بدهيد .

10 – از بكارگيري اشخاص با بيش از 45 سال در شيفت كاري اجتناب شود .

11 -  از بكارگيري اشخاص با سابقه بيماري ديابت ، صرع ، قلبي و عروقي در شيفت كاري خودداري شود .

12 – افراد نوبت كار تا حد ممكن به مراقبت هاي بهداشتي و پزشكي دسترسي داشته باشند .

 

برنامه هاي شيفت كاري :

ريسك نوبت كاري بر روي كاركنان بستگي به زمان شيفت ، طول مدت شيفت و مدت زمان چرخش شيفت دارد . برنامه هاي معمول شيفت كاري شامل شيفت كاري فشرده هفتگي ، شيفتهاي چرخشي و شيفت هاي ثابت شب و عصر مي باشد .

 

شيفتهاي كاري فشرده هفتگي :

اين نوع شيفت ها معمولا شامل كار 3 الي 4 روزه با مدت زمان 10 الي 12 ساعته مي باشد . شيفت كاري فشرده در بين شيفتهاي معمول فرصت بيشتري را براي فعاليت هاي اجتماعي و خانوادگي فراهم مي كند ولي با وجود اين ، اين نوع شيفتها مي تواند خستگي را افزايش دهد و در پايان شيفت كارائي فرد كاهش يابد .

شيفت هاي ثابت شب و عصر :

اين نوع شيفتها به فرد اجازه مي دهد تا زمانش را بر اساس آن تنظيم نمايد اما ممكن است زندگي اجتماعي فرد را مختل كند همچنين افراد شب كار دائمي نسبت به افراد شب كار كسري خواب بيشتري دارند .

شيفت هاي چرخشي :

معمولترين نوع شيفت در بين انواع شيفت ها شيفت هاي چرخشي هستند  در اين نوع شيفت فرد پس از كار در يك برنامه شيفت كاري يا بعد از تغيير شيفت به شيفت جديد معمولا يك يا دو روز استراحت مي كند ، سپس شيفت به زمان ديگري از روز تغيير مي يابد .

زمان هاي شيفت :

1 – شيفت صبح : اين شيفت از  ساعت 5 الي 8 صبح شروع مي شود و در ساعت 2 الي 6 بعد از ظهر پايان مي يابد .

2- شيفت بعداز ظهر( شيفت عصر ) : اين شيفت از ساعت 2 الي 6 بعد از ظهر شروع مي شود و در ساعت 10 بعد از ظهرالي 2 صبح پايان مي يابد .

3 – شيفت شب : اين شيفت در ساعت 10 بعد از ظهر الي 2 صبح شروع مي شود و در ساعت 5 الي 8 صبح پايان مييابد .

سازگاري با برنامه هاي شيفت چرخشي بستگي دارد به :

- طول زمان استراحت قبل از تغيير شيفت به شيفت جديد : افرادي كه شيفت شان بطور سريع و يا بدون در نظر گرفتن زمان استراحت كافي به شيفت جديد تغيير مي يابد ممكن است در انجام وظايف با مشكل روبرو شوند .

- سرعت چرخش شيفت : چرخش هاي طولاني 10 الي 14 روزه ممكن است زمان بيشتري را براي تطابق بدن با شيفت جديد تامين كند . بررسي ها نشان مي دهد كه ريتم سيركادين ممكن است نياز به زمان دو الي سه هفتگي داشته باشد تا بطور كامل با شيفت جديد تنظيم گردد .چرخش هاي سريع 2 الي 3 روزه اجازه نمي دهد تا ريتم سيركادين با شيفت جديد تنظيم گردد .

 

انتخاب صحيح برنامه شيفت كاري :

كارفريان بايستي سرپرستان ، اعضاي كميته حفاظت ايمني و بهداشت كار و كاركنان خود را در طراحي برنامه شيفت كاري درگير كنند تا با هم بتوانند اثرات نوبت كاري را كاهش دهند .

در تصميم گيري براي طراحي برنامه شيفت كاري بايستي :

1 - از شروع شيفت هاي صبح خيلي زود خودداري شود ( قبل از ساعت 5 صبح )

2 - حتي الامكان از برنامه هاي شيفت ثابت شب اجتناب شود .

3 - تعداد شيفت هاي طولاني پياپي و اضافه كاري به حداقل برسد .

4 - در برنامه شيفت كاري بايستي يك يا دو روز تعطيل آزاد در نظر گرفته شود .

5 - از كار كردن دو شيفت ، در عرض 24 ساعت خودداري شود .

6 - بعد از پايان هر دوره شيفت ، حداقل 24 ساعت استراحت در نظرگرفته شود .

7 - سعي شود برنامه كاري بطور منظم و قابل پيش بيني نگه داشته شود و كليه كاركنان از آن اطلاع داشته باشند و برنامه زندگيشان را بر اساس آن تنظيم نمايند .

8 - برنامه هاي شيفت كاري بايستي منظم و قابل چرخش به سمت جلو ( صبح ، عصر و شب ) باشد .

برنامه هاي شيفت كاري بايستي مطابق با نيازهاي كاري باشد يعني :

1 - از انجام كارهاي خطرناك در شيفت شب خودداري شود .

2 - كارهاي فيزيكي سنگين ، تكراري و كارهاي فكري دشوار نيايستي بيشتر از 8 ساعت باشد .

 

طراحي مناسب محيط كار

كارفرمايان بايستي محيط كار كاركنان خود را طوري طراحي نمايند كه شرايط كار براي كاركنان را با استفاده از روشهاي ذيل بهبود دهند :

1 - كاهش ترافيك و صداي شب

2 - كنترلهاي بهداشتي و ايمني به حداكثر برسد ( تامين تهويه مناسب ، كنترل حرارت ، صدا و ارتعاش و ... حفاظ گذاري ماشينها )

3 - محيط هاي كار و ترافيك زا روشن نگه داشته شود و سطوح منكس كننده و درخشنده كاهش يابد .

4 - اگر امكان باشد براي بيدار ماندن افراد شب كار مدتي موسيقي گذاشته شود .

5 - محيطي مناسب براي صرف غذا در نظر گرفته شود و امكانات رفاهي تا حد ممكن فراهم گردد .

 

 

آموزش كاركنان :

سرپرستان و كاركنان را بايستي درباره خطرات نوبت كاري و اهميت آنها آموزش داد از جمله :

-         مشكلات ايمني و بهداشتي

-         مشكلات انجام كار و ريسك حوادث

-         مشكلات خانوادگي

و همچنين به كاركنان آموزش داده شود تا :

-         چطور علائم ضعيف شدن سلامتي خودشان را تشخيص دهند كه ممكن است مرتبط با نوبت كاري باشد .

-        

 

-         چطور اثرات نوبت كاري را كاهش دهند .

-     چطور خطرات شيفت كاري را كنترل نمايند ( استفاده از روش هاي كنترل سازماني ، برنامه ريزي صيحيح شيفت و طراحي محيط كار )

افراد نوبت كار مي توانند اثرات نوبت كاري را بر روي سلامتي خودشان و زندگي اجتماعيشان كاهش بدهند بوسيله :

-     محفاظت از دوره هاي خواب بوسيله تنظيم دوره هاي استراحت و بيداري ( خودداري از فعاليت نمودن قبل از دو ساعت مانده به زمان خواب )

-         خاموش كردن چراغها و قطع تلفن و خوابيدن در محيط آرام و ساكت

-     نگهداري منظم وعده هاي غذائي و خوردن غذا در اين وعده ها و انتخاب غذاي حاوي كربوهيدراتها و خودداري از خوردن غذاي حاوي پروتئين و چربي بالا و سنگين قبل از رفتن به خواب

-         اثرات بالقوه شيفت كاري را به خانواده و دوستانشان  يادآوري نمايند .

-         برنامه زندگي خود را طوري تنظيم نمائيد تا وقت كافي براي گذارندن با فاميل ها و دوستان وجود داشته باشد .

-         توانائي فيزيكي شان را حفظ نمايند .

-         استراتژي بيدار ماندن در حين انجام وظيفه را ياد بگيرند .

+ نوشته شده در  سه شنبه بیست و سوم آذر 1389ساعت 20:41  توسط مهرزاد ابراهیم زاده | 
 
صفحه نخست
پروفایل مدیر وبلاگ
پست الکترونیک
آرشیو
عناوین مطالب وبلاگ
درباره وبلاگ
مهرزاد ابراهیم زاده هستم عضو گروه بهداشت حرفه ای دانشگاه علوم پزشکی کردستان و مدرس و مشاور دوره های مختلفIMS,5S ,ISO9000,OHSAS 18000, ISO14000, HSE-MS در صنایع و مراکز آموزشی مختلف و ممیز و سرممیز ایمنی و HSE. این وبلاگ جهت آشنایی دانشجویان و مهندسان بهداشت حرفه ای با مباحث روز رشته تهیه وتنظیم شده است و امیدواریم که مشکلات عزیزان این رشته را تا حدودی برطرف سازد . از تمامی اساتید دوران تحصیلی به ویژه آقایان دکتر غلامحسین حلوانی - دکتر ابوالفضل برخورداری - دکتر سید جلیل میر محمدی - دکتر هوشنگ مهرپرور -خانم دکتر لوک زاده - مهندس مرتضی مرتضویی و همچنین از همکاران گرامی آقایان دکتر امید گیاهی - دکتر بهزاد شاهمرادی - مهندس جمشید خوبی و مهندس دویشی کمال تشکر را دارم.با نظرات خوبتان در جهت بهبود مطالب وبلاگ به ما کمک کنید.

به دلیل سوء استفاده کپی برداران در وبلاگ کپی برداری ممنوع می باشد لذا در صورت درخواست هر کدام از مطالب با ارسال پیام به مدیر وبلاگ مطالب به ایمیل شما ارسال
می شود.
در پایان باید متذکر شوم که وبلاگ به صورت شخصی می باشد و فقط جهت احترام به اساتید محترم و زحمت کش به نام دانشگاه علوم پزشکی یزد نامگذاری شده است.

با عضویت در خبرنامه وبلاگ از مزایای ویژه مانند: دریافت رایگان وسریع مطالب-آگاهی از جدیدترین اخبار بهداشت حرفه ای و .... بهرمند خواهید شد.

مدیر وبلاگ:مهرزاد ابراهیم زاده

شماره های تماس:
09135201302


emhrzad@yahoo.com
mehrzad2012@live.com

نظر یادتون نره .


نظر یادتون نره.


نظر یادتون نره.


نظر یادتون نره.


Mehrzad has a top profile

پیوندهای روزانه
The Yazd-Iran Occupational Safety and Health Blog
وبلاگ بهداشت محیط یزد
پوسترهای ایمنی
آرشیو پیوندهای روزانه
نوشته های پیشین
هفته سوم اسفند 1393
هفته دوم تیر 1393
هفته چهارم خرداد 1393
هفته دوم اردیبهشت 1393
هفته اوّل اردیبهشت 1393
هفته چهارم فروردین 1393
هفته دوم اسفند 1392
هفته سوم دی 1392
هفته اوّل دی 1392
هفته چهارم آبان 1392
هفته دوم آبان 1392
هفته اوّل آبان 1392
هفته چهارم مهر 1392
هفته چهارم شهریور 1392
هفته چهارم مرداد 1392
هفته سوم تیر 1392
هفته چهارم خرداد 1392
هفته دوم خرداد 1392
هفته چهارم اردیبهشت 1392
هفته سوم اردیبهشت 1392
هفته اوّل اردیبهشت 1392
هفته چهارم فروردین 1392
هفته دوم فروردین 1392
هفته سوم بهمن 1391
هفته دوم بهمن 1391
هفته اوّل بهمن 1391
هفته چهارم دی 1391
هفته سوم دی 1391
هفته دوم دی 1391
هفته اوّل دی 1391
هفته چهارم آذر 1391
هفته دوم آذر 1391
هفته سوم آبان 1391
هفته دوم آبان 1391
هفته اوّل آبان 1391
هفته سوم مهر 1391
آرشيو
آرشیو موضوعی
کلیات بهداشت حرفه ای
عوامل فیزیکی زیان آور محیط کار
عوامل شیمیایی زیان آور محیط کار
ارگونومی
سم شناسی
بیماری های ناشی از کار (طب کار)
ایمنی (برق - داربست....
فصلنامه علمی تخصصی طب کار
مقالات بهداشت حرفه ای
The Yazd-Iran Occupational Safety and Health Blog
جزوه بیوشیمی عمومی موسسه دکتر خلیلی
جزوه آزمون کارشناسی و کارشناسی ارشد بهداشت حرفه ای
تازه های کتاب بهداشت حرفه ای
وبلاگ بهداشت محیط یزد
منابع کنکور کاردانی به کارشناسی بهداشت حرفه ای
MSDS مواد
MSDS تمام مواد
پاورپوینت(ایمنی-بیماریهای ناشی از کار-سم شناسیو...
همایش های مربوط به (بهداشت حرفه ای و HSE ,...
پوسترهای ایمنی
بیماریهای ناشی از کار
HSE و مطالب مختلف راجع به آن
پیوندها
ILO
yahoo
google
ACGIH
NIOSH
OSHA
msn
وبسایت مجله علمی پژوهشی تخصصی طب کار
بهداشت حرفه ای البرز
بهداشت حرفه ای ساوه
مهندس مهران قلعه نوعی
بهداشت حرفه ای تهران(رسول توکلی)
مطالبی در مورد HSE
آقای دکتر تیمور اللهیاری
بهداشت حرفه ای زنجان
ایمنی و بهداشت حرفه ای IOHAS
سایت موژ(درباره بهداشت محیط،بهداشت حرفه ای وایمنی صنعتی)
آموزشی NIOSH و OSHA
ایمنی و بهداشت حرفه ای SKLF
HSE , HSE (هوبان)
ایمنی و بهداشت حرفه ای مشهد
مهندسی بهداشت حرفه ای خانم چاپانی
ايمني صنعتی وبهداشت حرفه ای-OHSAS
بهداشت حرفه ای و ایمنی صنعتی شبستر
سایت موژ
عادل شکری
خلیل کریمی
سايت H.S.E – مهندس احمدوند
انجمن علمي ايمني صنعتي(ISA)
جستوجوگر MSDS
دانلود پروژه های بهداشت حرفه ای
پیشگیری از حوادث ناشی از کار(محمد زنگنه)
بهداشت حرفه ای کاشان-مشهد
بهداشت حرفه ای و سلامت کارگر
وبلاگ خانم مهندس رحيمي نژاد
مهندس رادفر
ايمني و بهداشت ماهشهر
ایمنی و بهداشت صنعتی
بهداشت حرفه ای ابهر
بهداشت حرفه ای
وبلاگ دانشجویان داروسازی شیراز
بهداشت محیط دانشگاه تهران و ایران
ایمنی و بهداشت حرفه ای آمل
بهداشت حرفه اي سبزوار
انجمن بهداشت و ایمنی شغلی کردکوی
بهداشت محیط
سايت ايمني
بهداشت حرفه ای نوین(حمید ابراهیمی)
کمیته بین المللی کنترل عفونت
بهداشت حرفه ای و ایمنی صنعتی
مدیریت بهداشت ؛ ایمنی و محیط زیست آبادان
وبسایت SKLF
بهداشت ﺣﺮﻓﻪ ای و اﯾﻤﻨﯽ
به وبلاگ بهداشت، ایمنی و محیط زیست زاگرس
 

 RSS

POWERED BY
BLOGFA.COM

Display Pagerank





Powered by WebGozar